نويسندگان كتابها وآثاري كه در احتجاج بر قراآت تدوين شد : 1 . نخستين كسى كه در مقام اثبات ارزش قراآت سبع دست اندر كار تدوين كتاب گشت أبو بكر محمد بن سرى ( م 316 ه‍ . ق ) معاصر ابن مجاهد مى باشد . اما وى فقط توانست احتجاج مربوط به قراآت سوره ء فاتحه وجزئي از سوره ء بقره را به سرانجام رساند ( 1 ) . 2 . از آن پس ، محمد بن حسن أنصاري ( م 351 ه‍ . ق ) كتاب السبعة بعللها الكبير را نگاشت ( 2 ) . 3 . أبى بكر محمد بن حسن بن مقسم عطار ( م 362 ه‍ . ق ) ، كه ابن النديم كتابهاى زير را از أو در احتجاج بر قراآت ياد كرده است : الف . كتاب احتجاج القراءات . ب . كتاب السبعة بعللها الكبير . ج . كتاب السبعة ، الأوسط . د . كتاب الأوسط ( كه غير از كتاب اخيرالذكر مى باشد ) . ه‍ . كتاب الأصغر ( كه به ( شفاء الصدور ) معروف است ) ( 3 ) . 4 . حسين بن أحمد خالويه ( م 270 ه‍ . ق ) ، كه كتاب الحجة في علل القراءات السبع را تأليف كرد . 5 . أبو علي فارسي ( م 377 ه‍ . ق ) ، كه كتاب الحجة را در احتجاج بر قراآت سبع نگاشت . نويسندگانى كه كتاب الحجة ء أبو علي فارسي را تلخيص كرده اند : عده أي از دانشمندان كه كتاب الحجة ء أو را مختصر وفشرده ساخته اند عبارتند از : الف . مكي بن أبي طالب ( م 437 ه‍ . ق ) . ب . إسماعيل بن خلف أنصاري ( م 455 ه‍ . ق ) . ج . محمد بن شريح اشبيلي ( م 476 ه‍ . ق ) . بايد يادآور شويم كه أبو علي فارسي درصدد بود كتابي در احتجاج بر قراآت شاذه تأليف كند ، ( لكن پيش آمدهاى زمان وى را از اين كوشش بازداشت ) ، چنانكه شاگرد أبو علي فارسي ، يعنى أبو الفتح ابن جنى ( م 392 ه‍ . ق ) همين مطلب را بازگو كرده ودر مقدمه ء كتاب المحتسب گفته است : من در صدد تحقق بخشيدن هدفي برآمدم كه استادم أبو علي فارسي آهنگ آن داشت ، [ ولى ] بدان توفيق نيافت ومن با نگارش كتابي درباره ء قراآت شاذه آرزوى أو را محقق ساختم . منظور آن نيست كه احتجاج بر قراآت در اين مرحله آغاز گشته است ، چرا كه ابن النديم مى نويسد : محمد ابن يزيد ( مبرد ) ( م 285 ه‍ . ق ) كتابي تحت عنوان كتاب إحتجاج القراءة نگاشت ( 4 ) . ونيز شاگرد مبرد ، يعنى ابن السراج ( م 313 ه‍ . ق ) - بر حسب نوشته ء ابن النديم - كتابي در احتجاج قرائت تأليف كرد ( 5 ) . همچنين شاگرد ديگرش ، ابن درستويه ( م 330 واندى پس از هجرت ) كتابي در ( احتجاج قراء ) تدوين كرد ( 6 ) . هدف اين است كه در مرحله ء سيزدهم احتجاج بر قراآت به صورت پديده أي از پديده هاي تدوين آثاري در قراآت خودنمائى كرد ، والا اين كار از پيش آغاز شده بود ، ولى چندان پختگى وگستردگى ورواجى در آن به چشم نمى خورد .

--> 1 . مفتاح السعادة 1 / 165 ، ط دار الكتب الحديثة . 2 . الفهرست ، ط خياط ، ص 33 . 3 . همان ، ص 59 . 4 . الفهرست ، ص 59 . 5 . الفهرست ، ص 63 . 6 . الفهرست ، ص 35 .